ΟΙ ΡΟΜ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ελληνικός λαός έχει συνηθίσει την παρουσία των Rom από τα παλιά χρόνια. Στις επίσημες στατιστικές αναφέρονται ότι στην Ελλάδα υπάρχουν μερικές χιλιάδες Ρομ, κυρίως Χριστιανοί Ορθόδοξοι, στους οποίους δεν περιλαμβάνονται αυτοί που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική καταστροφή, ούτε εκείνοι που έφτασαν από τη Ρουμανία και άλλες Βαλκανικές χώρες, ούτε τέλος όλοι εκείνοι που κατοικούσαν για αιώνες στην Ελλάδα και που ζουν ως νομάδες ή ημινομάδες σε διάφορες περιοχές της χώρας μας. Οι τελευταίοι, σύμφωνα με μέτριους υπολογισμούς, ανέρχονται σε 50-70.000, που κατοικούν στην κεντρική, ανατολική και δυτική Μακεδονία, δηλαδή γύρω από τη Θεσσαλονίκη, Βέροια, Κοζάνη, Σέρβια, Κατερίνη, Φλώρινα, Δράμα, Ξάνθη, Κομοτηνή κλπ. Στη Θράκη επίσης κατοικούν πολυάριθμοι Ρομ, όπως και στην Ήπειρο, στα λεγόμενα Γυφτοζάγορα, στα Ιωάννινα, Κόνιτσα, Μέτσοβο και γύρω από την Πρέβεζα. Επίσης, σε ολόκληρη τη Θεσσαλία υπάρχουν Ρομ, δηλαδή στα περίχωρα του Βόλου και της Λάρισας, στην Καρδίτσα, Τρίκαλα και Καλαμπάκα. Ομάδες Ρομ συναντάμε και στην Εύβοια, πιο πολλοί Ρομ βρίσκονται στη Στερεά Ελλάδα, στον Ορχομενό της Βοιωτίας, στη Λαμία, στα χωριά του Σπερχειού, καθώς και στο Καρπενήσι και στην Αιτωλοακαρνανία (Ποδολοβίτσα κλπ.). Τέλος Ρομ υπάρχουν και σε μερικά νησιά του Αιγαίου, καθώς και στην Πελοπόννησο, μερικοί στην πεδινή Κορινθία, στην Ηλία, Πύλο και στις περιοχές Πατρών και Αιγίου.

Οι Ρομ ανήκουν σε πολυάριθμες φυλές ή φάρες, από τις οποίες οι κυριότερες είναι εκείνες των Μπράγκηδων, Ρουντάρων, Καραγιανναίων, Γκαβιέρων, Χαλδούπηδων, Καλπαζάνηδων, Γιαβούζηδων, Τσικληρήδων κλπ. Φέρουν οικογενειακά επώνυμα, όπως, για παράδειγμα, Σάτρας, Τσιλλιγιρής, Νταλίπης, Καραχάλιος, Μαλαντρίνος, Νάτσιος, Σαρπουνιάς κλπ. Άλλοι μιλάνε τις δικές τους διαλέκτους σαν μητρική τους γλώσσα και άλλοι την ελληνική, διατηρώντας, όμως, και ίχνη της διαλέκτου των προγόνων τους τα οποία χρησιμοποιούν σαν συνθηματικό γλωσσικό ιδίωμα μεταξύ τους. Τέλος, υπολείμματα της μακράς παραμονής τους στην Ελλάδα μπορούν να θεωρηθούν και τα τοπωνύμια που διασώθηκαν στην Ελλάδα μέχρι σήμερα, όπως, για παράδειγμα, Ατσιγγανόκαστρο (Σύρος), Γυφτόκαστρο (Αττική, Μεσολόγγι κλπ.), Γύφτισσα (Αίγιο, Μακεδονία), Κατσιβελιανά (Κρήτη), καθώς και σχετικές λέξεις, όπως τσιγκούνης (φιλάργυρος), αζιγανεύω και αζιγανιά (δόλος, απάτη) (Κρήτη).

 

Στην Ελλάδα κατά το παρελθόν ασχολήθηκαν με τη σιδηρουργία κυρίως. Άλλες τέχνες που ανέπτυξαν οι νομάδες και για τις οποίες έγιναν συμπαθείς στους Έλληνες είναι το εμπόριο κυρίως ζώων και η μουσική. Σήμερα, αλλά και στο παρελθόν, έχουν αναδειχθεί κι έχουν γίνει διάσημοι στο χώρο του λαϊκού τραγουδιού κυρίως, πάρα πολλοί Έλληνες Ρομ (όπως οι Αγγελόπουλος, Χατζής και ο γιος του). Οι Ρομ χρησιμοποιήθηκαν, σε πάρα πολλές περιπτώσεις, σαν ιδανικοί εκτελεστές Δημοτικών τραγουδιών. Τα όργανα που αγαπούν είναι κυρίως το κλαρίνο και τα κρουστά. Σε όλες τις περιοχές της Ελλάδας και ιδιαίτερα στη Στερεά και βόρεια Ελλάδα, οι Ρομ λαμβάνουν ενεργά μέρος σαν οργανοπαίκτες, σε πολλές λαϊκές εορταστικές εκδηλώσεις και τοπικά πανηγύρια. Για παράδειγμα, στις γιορτές του «Μπουρανί» στον Τύρναβο της Θεσσαλίας, στην τελετή της «Περπερίτσας» (Κατερίνη), στη γιορτή «Μπούλες» (Βαρθολομιό). Ιδίως κατά τον εορτασμό της Πρωτομαγιάς (Πάτρα και Κέρκυρα άλλοτε) και της Καθαρής Δευτέρας, θα δούμε πολλές Ρομ «κομπανίες» να προσφέρουν τη χαρά στους πανηγυριώτες έναντι συνήθως μικρής αμοιβής. Παράλληλα, ο ελληνικός λαός αισθάνεται ένα αόριστο δέος προς τους Ρομ, και φοβάται τη βασκανία και τις κατάρες τους. Βεβαίως πάρα πολλοί Ρομ έχουν σταματήσει τη νομαδική ζωή σήμερα και στην Ελλάδα. Κυριότερες σήμερα ασχολίες τους είναι το εμπόριο, κυρίως στις λαϊκές αγορές, η προσφορά εποχιακής εργασίας (στη συλλογή βαμβακιού, καρπουζιών κλπ.) και η μουσική.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
 

ΜΟΥΣΙΚΗ-ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
Οι Ρομ φημίζονται για την έμφυτη επίδοσή τους στη μουσική. Οι λαϊκοί τους μουσικοί είναι αυτοδίδακτοι και διακρίνονται κυρίως σαν εκτελεστές. Οι Ρομ της Ουγγαρίας κυρίως θεωρούνται απαράμιλλοι βιολιστές και υποστηρίχθηκε ότι αυτοί κυρίως διαμόρφωσαν τη λαϊκή μουσική των Ούγγρων. Εκτός από τους αυτοδίδακτους λαϊκούς μουσικούς, πολλοί Ρομ διακρίθηκαν ως διάσημοι μουσικοί και τραγουδιστές τόσο στην Ουγγαρία, όσο και στη Ρουμανία, όπου σήμερα οι λαϊκές ορχήστρες των Ρομ δεν αποτελούνται πλέον όπως άλλοτε από αυτοδίδακτους και χωρίς θεωρητικές γνώσεις μουσικούς, αλλά συγκροτούνται με μεγάλη φροντίδα. Η μουσική των Ρομ της Ουγγαρίας παρουσιάζει ως ιδιαίτερα χαρακτηριστικά την ιδιόρρυθμη τομή των μουσικών περιόδων σε τρία, πέντε, έξι και επτά μέτρα, καθώς και τη συχνή αλλαγή μέτρων και αγωγής, ενώ η μουσική τους κλίμακα παρουσιάζει αναλογίες προς τους ιρανικούς και τούρκικους τρόπους και τη βυζαντινή μουσική.

 
 

Πολλοί μεγάλοι μουσικοί, μεταξύ των οποίων οι Μπετόβεν, Σούμπερτ, Λιστ, εμπνεύστηκαν θέματα από τη μουσική των Ρομ, όπως ο Λιστ την «Ουγγρική Ραψωδία» του. Ο Λιστ έγραψε και σπουδαίο ειδικό έργο για τη Μουσική των Ούγγρων Τσιγγάνων, που δημοσιεύθηκε στα γαλλικά (Παρίσι, 1859). Πολύ ωραία είναι επίσης και τα λαϊκά ποιήματα των Ρομ της Ρουμανίας, καθώς και της Ισπανίας, όπου οι γυναίκες των Ρομ διακρίνονται ως χορεύτριες. Για τους Ρομ και την ιδιόρρυθμη ζωή τους ασχολήθηκαν και πολλοί λογοτέχνες, μεταξύ των οποίων ο Θερβάντες (Γυφτοπούλα), ο Ουώλτερ Σκοτ, ο Προσπέρ Μεριμέ (Κάρμεν), ο Ζαν Ρισπέν κ.ά. Επίσης και Έλληνες λογοτέχνες περιέγραψαν τη ζωή των Ρομ, όπως ο Βιζυηνός, ο Παπαδιαμάντης, ο Δροσίνης και ο Παλαμάς, ο οποίος από τη ζωή τους εμπνεύστηκε τον «Δωδεκάλογο του Γύφτου».

ΓΛΩΣΣΑ

Οι Ρομ, μόλις πρωτοπάτησαν το πόδι τους στην Ευρώπη, συνάντησαν την ελληνική γλώσσα που κυριαρχούσε τότε. Συνέπεια του γεγονότος αυτού είναι ότι πάρα πολλά στοιχεία της ελληνικής ενσωματώθηκαν στις διαλέκτους τους. Η γλώσσα των Ρομ δέχτηκε μεγάλες επιδράσεις από τις γλώσσες που ομιλούνται στις χώρες όπου κατά καιρούς εγκαταστάθηκαν. Το φαινόμενο αυτό είναι πιο έντονο στους Ρομ της Βλαχίας, οι οποίοι ανέπτυξαν ένα γλωσσικό ιδίωμα που περιλαμβάνει πολλά στοιχεία από τις ρομανικές γλώσσες και ιδιαίτερα από τις διαλέκτους της Βλαχίας και των Καρπαθίων. Μιας και οι Ρομ δεν έχουν γραπτή γλώσσα, υπάρχει μεγάλη δυσκολία στην καταγραφή, διατήρηση και μελέτη του γλωσσικού τους ιδιώματος. Οι διάφορες ομάδες μιλούν ιδιώματα που έχουν αρκετά μεγάλη σχέση μεταξύ τους και συναπαρτίζουν αυτό που αποκαλείται «τσιγγάνικη διάλεκτος». Συνήθως, χρησιμοποιείται μεταξύ τους σαν συνθηματική γλώσσα. Στις επαφές τους με τους ντόπιους χρησιμοποιούν τη γλώσσα του τόπου που διαμένουν

.

 

ΘΡΗΣΚΕΙΑ
Από πολλαπλές έρευνες των διαφόρων ειδικών, οι οποίοι ασχολήθηκαν κατά καιρούς με τους Ρομ, έχει διαπιστωθεί ότι και σήμερα ακόμα διασώζουν ύμνους, εξορκισμούς και μαγικά ρητά με τους οποίους εξαίρεται η παντοδυναμία του Ήλιου και της φωτιάς. Γι’ αυτό, πολλοί από τους μελετητές διατύπωσαν την άποψη ότι οι Ρομ σε παλαιότερες εποχές υπήρξαν ηλιολάτρες και πυρολάτρες. Αυτό δεν είναι απίθανο, επειδή το μεγαλύτερο μέρος των Ρομ στη Δυτική Ευρώπη και στις Βαλκανικές χώρες προέρχονται από το Ιράν, όπου οι πρόγονοί τους έζησαν για πολλούς αιώνες πριν μεταναστεύσουν προς τα δυτικά. Και είναι γνωστό ότι το Ιράν από την αρχαιότητα υπήρξε η κυρίως χώρα της λατρείας του Ηλίου και της φωτιάς.

 

Σήμερα, οι Ρομ δεν παρουσιάζουν θρησκευτική ομοιογένεια και χαρακτηρίζονται από μεγάλη προσαρμοστικότητα στο θέμα της θρησκείας. Μετά την άφιξή τους στην Ευρώπη οι περισσότεροι έχουν υιοθετήσει την επίσημη θρησκεία της χώρας όπου κατοικούν. Υπάρχουν Χριστιανοί (Καθολικοί, Ορθόδοξοι, Προτεστάντες) και Μουσουλμάνοι, ενώ στα νεότερα κυρίως χρόνια αρκετοί ασπάστηκαν το δόγμα των Πεντηκοστιανών. Έτσι, στην Κρήτη αναφέρονται ως Χριστιανοί Ορθόδοξοι, από το 1832, και στη Δυτική Ευρώπη αναφέρονται ως Καθολικοί. Αναφέρονται ονόματα ιερέων και μοναχών Καθολικών, καθώς και ενός Καρδινάλιου της Ρωμαϊκής Εκκλησίας με τσιγγάνικη καταγωγή. Και στη Ρουμανία υπάρχουν ιερείς Ορθόδοξοι Ρομ. Στη Γαλλία οι Ρομ τιμούν την Αγία Σάρα, την οποία θεωρούν τσιγγάνα και προστάτρια της φυλής τους, υπάρχει μάλιστα στην κωμόπολη Αγία Μαρία της Θάλασσας της Προβηγκίας ένας πολύ αρχαίος ναός με τους τάφους τους. Εκεί γιορτάζουν οι Ρομ της Γαλλίας (24-25 Μαΐου) την προστάτιδά τους, και συγκεντρώνονται πολλές χιλιάδες, όχι μόνο από τη Γαλλία, αλλά και από άλλες χώρες. Στην Πολωνία οι Rom εκδηλώνουν ιδιαίτερη τιμή στην εικόνα της Παναγίας Τσεστοχόβας, που το πρόσωπό της είναι μελαμψό. Οι Ρομ της Τουρκίας είναι στην πλειοψηφία τους Μουσουλμάνοι.